Veri Kaynakları ve Hesaplama Yöntemi
Platformun veri kaynakları, hesaplamaları, varsayımları ve bilinen sınırlamaları.
1. Veri kaynakları (ölçüm ve model)
- Yıllık PM2.5 (ana gösterge): Her il için Copernicus CAMS atmosfer modelinin (Open-Meteo Air Quality API) il merkezi noktasındaki 2025 yılı 8.760 saatlik değerlerinin ortalamasıdır (kış dahil 12 ay; veri tamlığı %75'in altında kalan il değeri boş bırakılır). Aynı yöntemle yıllık PM10 da hesaplanır. Bu değerler istasyon ölçümü değil, yaklaşık 10 km çözünürlüklü model tahminidir ve yerel ısınma, trafik ve kapalı havza kirliliğini genellikle olduğundan düşük gösterir.
- İstasyon karşılaştırması: Temiz Hava Hakkı Platformu Kara Rapor 2025, Çevre Bakanlığı istasyonlarının 2024 verisiyle yalnızca en yüksek 10 istasyonun yıllık PM2.5 ortalamasını yayımlamıştır (en yüksek: Iğdır 46,8 µg/m³). Bu değerler doğrulama katmanı olarak gösterilir. Rapora göre PM2.5 ölçüm altyapısı olan 189 istasyonun yalnızca 113'ünden yeterli veri alınabilmiştir.
- Günlük seri: Son yaklaşık 90 gün için il merkezlerinin CAMS günlük ortalamaları (en az 18 saati dolu günler); şu an 01.08.2026 – 31.10.2026. "Türkiye geneli" serisi 81 ilin nüfus ağırlıklı ortalamasıdır. Veri alınamazsa sentetik değer üretilmez.
- Nüfus: TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS, 31 Aralık 2025).
- Ölüm istatistikleri: TÜİK Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri (2025). Solunum sistemi hastalıklarından ölümler kaba hızdır; yaşa göre standardize edilmemiştir.
- Sanayi: OSBÜK (Ekim 2026) OSB envanteri: il bazında toplam ve faal OSB sayısı, alan ve parsel.
- Kaldırılan veri: Önceki sürümlerde "Kara Rapor 2025" olarak etiketlenen il değerleri, raporun yayımlanmış PM2.5 ve PM10 bulgularıyla uyuşmadığı ve kaynağı doğrulanamadığı için kaldırılmıştır.
2. Kirlilik kademeleri
Platforma özgü sınıflandırma; eşikler DSÖ 2021 yıllık PM2.5 ara hedeflerine (35 / 25 / 15 / 10 µg/m³) dayanır. Tüm kademeler DSÖ kılavuz değerinin (5 µg/m³) üzerindedir.
| Kademe | Yıllık PM2.5 | Açıklama |
|---|---|---|
| Düşük | ≤ 10 µg/m³ | DSÖ Ara Hedef-4 (10 µg/m³) karşılanıyor; ancak kılavuz değeri 5 µg/m³'ün üzerinde. |
| Orta | 10,1 – 15 µg/m³ | DSÖ Ara Hedef-3 (15 µg/m³) karşılanıyor, Ara Hedef-4 aşılıyor. |
| Yüksek | 15,1 – 25 µg/m³ | DSÖ Ara Hedef-3 aşılıyor; hassas gruplar için belirgin uzun dönem risk. |
| Çok Yüksek | 25,1 – 35 µg/m³ | DSÖ Ara Hedef-2 aşılıyor (AB 2030 yıllık limiti 10, mevcut AB limiti 25 µg/m³). |
| Kritik | > 35 µg/m³ | DSÖ'nün en gevşek ara hedefi (IT-1, 35 µg/m³) bile aşılıyor. |
3. İstatistiksel hesaplamalar
- 81 il ortalaması: 81 ilin PM2.5 değerlerinin ağırlıksız aritmetik ortalamasıdır; her il eşit ağırlıktadır.
- Bölge ortalamaları: Bölgedeki illerin PM2.5 değerlerinin aritmetik ortalamasıdır.
- Korelasyon: Pearson ve Spearman katsayıları, iki yönlü p değerleri ve Spearman için 1.000 tekrarlı bootstrap güven aralığı.
- Çoklu regresyon (OLS): PM2.5'in OSB sayısı, ortalama rakım ve nüfus (100 bin kişi) ile doğrusal ilişkisi.
- Mekânsal otokorelasyon: İl merkezleri arası ters mesafe ağırlık matrisiyle (satır standardize) Global Moran's I ve 999 permütasyonlu tek yönlü test.
- Bölgeler arası fark: Tek yönlü ANOVA, Kruskal-Wallis ve Levene testleri. Testler farklı sonuç verirse bu açıkça belirtilir.
- Atfedilebilir ölüm: Kara Rapor 2025 ile aynı AirQ+ log-doğrusal yaklaşımı: her 10 µg/m³ için göreli risk 1,08, karşı-olgu düzeyi 5 µg/m³; atfedilebilir pay = 1 − 1/RR^((PM2.5−5)/10). TÜİK il verisinde 30+ yaş ayrımı olmadığından tüm ölümler kullanılır (yukarı yönlü sapma); CAMS'in düşük tahmin eğilimi ise aşağı yönlü sapma yaratır.
- Solunum ölüm payı: Solunum ölümlerinin tüm ölümler içindeki yüzdesi; kaba hızın aksine illerin genel ölüm düzeyini ve yaş yapısını kısmen dengeler.
Tüm hesaplamalar Python (pandas, SciPy, NumPy) ile yapılır ve sonuçlar siteye statik JSON olarak aktarılır; kaynak kod ve testler GitHub deposundadır.
4. Bilinen sınırlamalar
- Model sapması: CAMS (~10 km) bölgesel arka plan kirliliğini yakalar ama trafik, konut ısınması ve kapalı havzalardaki birikimi düşük tahmin eder. Örnek: Iğdır için CAMS yıllık ortalaması ~12 µg/m³ iken Kara Rapor 2025'te Iğdır istasyonu 46,8 µg/m³. Mutlak değerleri alt sınır, il sıralamalarını yaklaşık olarak yorumlayın.
- Yaş standardizasyonu: TÜİK il verisi yaş grubu içermediğinden ölüm hızları yaşa göre düzeltilemez.
- Ekolojik yanılgı: İl düzeyindeki ilişkiler bireysel maruziyete veya tekil tesislere nedensellik olarak yansıtılamaz.