Hava Kalitesi ve Çevre Sözlüğü

Çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük ince partiküllerdir (saç telinin yaklaşık 30'da biri). Akciğer alveollerine ve kan dolaşımına ulaşabildiği için sağlık açısından en zararlı hava kirleticisi kabul edilir.

Çapı 10 mikrometre veya daha küçük partiküllerdir; PM2.5'i de kapsar. Doğal toz, yol tozu ve deniz tuzu gibi kaynakları da içerdiğinden insan kaynaklı kirliliği PM2.5 kadar iyi yansıtmaz. DSÖ yıllık kılavuz değeri 15 µg/m³'tür.

Yüksek kükürtlü kömür ve fuel-oil yakılmasıyla oluşan, asit yağmurlarına yol açan boğucu bir gazdır.

Doğrudan salınmaz; güneş ışığı altında azot oksitler (NOx) ve uçucu organik bileşiklerin tepkimesiyle oluşur. Akciğerleri tahriş eder.

Yakıtların eksik yanmasıyla oluşan renksiz ve kokusuz zehirli bir gazdır; kanda oksijen taşınmasını engeller.

Bir metreküp havadaki kirletici kütlesini gösteren konsantrasyon birimidir. 1 mikrogram, gramın milyonda biridir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün (2021) epidemiyolojik kanıtlara dayanarak önerdiği değerdir. PM2.5 için yıllık 5 µg/m³, 24 saatlik 15 µg/m³'tür. DSÖ'ye göre PM2.5 için risksiz bir alt sınır yoktur.

Kılavuz değerine hemen ulaşamayan ülkeler için tanımlanan kademeli hedeflerdir. PM2.5 yıllık ara hedefleri: IT-1 35, IT-2 25, IT-3 15, IT-4 10 µg/m³.

24 saatlik ortalama kısa süreli (akut) maruziyeti, yıllık ortalama ise uzun dönem (kronik) maruziyetin kalp ve akciğer sağlığına etkisini değerlendirmek için kullanılır. İkisi aynı eşiklerle karşılaştırılamaz.

Soğuk hava kütlesinin yere yakın sıkışıp üzerindeki sıcak katmanın bir kapak gibi davranmasıdır. Kirleticilerin dikey dağılımını engeller; kış aylarında çanak biçimli havzalarda sık görülür.

AB Copernicus programı kapsamında ECMWF'nin işlettiği atmosfer modelleme sistemidir. Uydu gözlemleri ve kimyasal taşınım modellerini birleştirir. Bu sitedeki PM2.5 değerleri CAMS'in yaklaşık 10 km çözünürlüklü model tahminleridir, istasyon ölçümü değildir.

Temiz Hava Hakkı Platformu'nun, Çevre Bakanlığı istasyon verilerini derleyerek her yıl yayımladığı hava kalitesi raporudur. Kara Rapor 2025, 2024 yılı ölçümlerini kapsar.

Türkiye'de Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı'nı işleten, ölçüm istasyonlarını kuran ve emisyon izinlerini düzenleyen kamu kurumudur.

Sanayi tesislerinin planlı biçimde toplandığı bölgelerdir. OSBÜK, OSB'lerin üst kuruluşudur; bu sitedeki OSB verileri OSBÜK envanterinden (Ekim 2026) alınmıştır.

Belirli bir nedenden ölümlerin toplam nüfusa oranıdır (yüz binde). Yaşa göre düzeltilmediği için yaşlı nüfusu fazla bölgelerde yapısal olarak yüksek çıkar.

Kirliliğin kılavuz değerine (5 µg/m³) inmesi durumunda önlenebilecek tahmini ölüm sayısıdır. DSÖ'nün AirQ+ yöntemi, her 10 µg/m³ PM2.5 artışı için tüm doğal nedenli ölümlerde 1,08 göreli risk kullanır.

Yıllık ortalama PM2.5 için 5 düzey: Düşük (≤10), Orta (10,1–15), Yüksek (15,1–25), Çok Yüksek (25,1–35), Kritik (>35 µg/m³). Eşikler DSÖ 2021 yıllık ara hedeflerinden alınmıştır; adlar bu platforma özgüdür ve DSÖ'nün resmi bir risk ölçeği değildir.